Kısa Giriş
Türkiye’de kırsal yerleşmeler, konutların alandaki dizilişine göre iki ana grupta incelenir: toplu yerleşmeler ve dağınık yerleşmeler. KPSS’de bu konu genellikle tanım, neden-sonuç ilişkisi ve bölge eşleştirme şeklinde sorulur. Bu yüzden sadece tanımı değil, hangi bölgede hangi yerleşme tipinin öne çıktığını da bilmek gerekir.
Konu Anlatımı
Kırsal yerleşme tiplerini ayırırken temel ölçüt, evlerin birbirine olan uzaklığıdır. Eğer konutlar bir arada ve yakın konumlanmışsa toplu yerleşme söz konusudur. Konutlar geniş bir sahaya yayılmışsa bu yerleşme düzeni dağınık yerleşme olarak adlandırılır.
Toplu yerleşmelerde evler sık bir doku oluşturur. Yani insanlar aynı yerleşme alanı içinde birbirine yakın yaşar. Bu tip yerleşmeler Türkiye’de özellikle İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde daha belirgindir.
Dağınık yerleşmelerde ise konutlar tek merkezde toplanmaz. Evler araziye yayılır ve aralarında daha fazla mesafe bulunur. Bu yerleşme düzeni Türkiye’de en çok Karadeniz Bölgesi ile ilişkilendirilir.
Yerleşme tiplerinin ortaya çıkışında doğal çevre koşulları belirleyici olur. Özellikle su kaynaklarının alandaki dağılışı, kırsal yerleşmenin toplu ya da dağınık olmasını etkileyebilir. KPSS mantığında burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Sorularda sadece yerleşmenin adını değil, bu düzenin hangi etkenlerle oluştuğunu da sorgulayabilirler.
KPSS Kritik Noktaları
- Kırsal yerleşmeler iki ana başlıkta değerlendirilir: toplu ve dağınık.
- Toplu yerleşmede evler birbirine yakındır.
- Dağınık yerleşmede evler geniş alana yayılmıştır.
- Doğal çevre şartları yerleşme düzenini etkiler.
- Su kaynaklarının dağılışı, yerleşmenin biçimlenmesinde önemli olabilir.
- Karadeniz Bölgesi denildiğinde akla dağınık yerleşme gelmelidir.
- İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu denildiğinde toplu yerleşme öne çıkar.
Karıştırılan Bilgiler
Öğrencilerin en sık karıştırdığı nokta, yerleşme tipini sadece bölge adıyla ezberlemeye çalışmasıdır. Oysa sınavda tanım da sorulabilir. Bu nedenle önce yerleşme tipinin özelliğini bilmek gerekir.
Bir başka karışıklık, toplu yerleşmede evlerin yaygın olduğu düşüncesidir. Tam tersine toplu yerleşmede konutlar bir aradadır. Dağınık yerleşmede ise evler geniş sahaya dağılmış durumdadır.
Karadeniz Bölgesi ile İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri de sıkça birbirine karıştırılır. Burada temel eşleştirme şöyledir: Karadeniz = dağınık yerleşme, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu = toplu yerleşme.
Mini Özet
Türkiye’de kırsal yerleşmeler, konutların dağılışına göre toplu ve dağınık olarak ikiye ayrılır. Toplu yerleşmede evler yakın, dağınık yerleşmede ise uzak ve yayılmış durumdadır. Yerleşme düzeninde doğal çevre koşulları ve su kaynaklarının dağılışı etkilidir. Bölgesel dağılışta Karadeniz’de dağınık, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da toplu yerleşmeler daha yaygındır.
