Kısa Giriş
Piyasa dolandırıcılığı, sermaye piyasalarının etkin işleyişini bozan önemli dışsallıklardan biridir. Bu nedenle konu, SPL kapsamında yalnızca tanım düzeyinde değil, sermaye piyasası çalışanının nasıl davranması gerektiği açısından da önem taşır. Temel yaklaşım açıktır: çalışan, piyasa dolandırıcılığı suçunun unsurlarını taşıyan işlemlerden uzak durmalı ve bu tür işlemlere yardım etmemelidir.
Konu Anlatımı
Piyasa dolandırıcılığı, Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında suç olarak tanımlanmıştır. Bu fiil, genel olarak iki biçimde karşımıza çıkabilir:
1. İşlem Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı
Bu türde, piyasada yapılan işlemler yoluyla yanıltıcı veya bozucu etki yaratılması söz konusudur. SPL açısından burada bilinmesi gereken temel nokta, sermaye piyasası çalışanının böyle işlemlerin içinde yer almaması ve bu işlemleri yapanlara destek vermemesidir.
2. Bilgi Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı
Bu türde ise piyasayı etkileyecek nitelikte yanlış, yanıltıcı veya bozucu bilgi yayılması öne çıkar. Yani sadece işlem yapmak değil, bilgi üzerinden piyasa fiyatlarını veya yatırımcı davranışını etkilemeye yönelik hareketler de piyasa dolandırıcılığı kapsamında değerlendirilebilir.
Sermaye Piyasası Çalışanının Yükümlülüğü
SPL bakımından en kritik noktalardan biri, çalışanların pasif kalmaması gerektiğidir. Yükümlülük üç başlıkta toplanabilir:
- Piyasa dolandırıcılığı unsuru taşıyan iş ve işlemlerde bulunmamak,
- Bu tür işlemleri yapan kişilere iştirak etmemek veya yardımcı olmamak,
- Böyle işlemleri yaptığı ya da iştirak ettiği şüphesi bulunan kişileri SPK'ya bildirmek.
Burada dikkat edilmesi gereken husus, yalnızca fiili bizzat yapmak değil, yardımcı olmak veya iştirak etmek de sorumluluk doğurur. Ayrıca şüphe duyulan durumda bildirim yükümlülüğü de bulunmaktadır.
Örnekler Üzerinden Konunun Pekiştirilmesi
Örnek 1
Bir aracı kurumda müşteri temsilcisi olarak çalışan Demir'e, başka bir aracı kurumda çalışan arkadaşı Hilal tarafından bir enerji şirketi payında hareket olacağı söylenmektedir. Hilal, Demir'den müşterilerini bu payları almaya yönlendirmesini istemekte ve oluşacak kârdan pay vermeyi teklif etmektedir.
Değerlendirme
Demir'in bu sürece yardımcı olması, piyasa dolandırıcılığına iştirak anlamına gelir. Bu durum hem suç teşkil eder hem de davranış kurallarının ihlali niteliği taşır. SPL açısından çıkarılacak sonuç nettir: müşteri yönlendirmesi, menfaat karşılığı işlem teşviki ve organize hareketlere destek verilmesi ciddi ihlal doğurur.
Örnek 2
Esat, çok sayıda kullanıcısı olan bir forum sitesinin kurucusudur. Kendi kredi ilişkisi nedeniyle bir bankaya karşı olumsuz duygular beslemektedir. Bankanın tahvilleri borsada işlem görmektedir. Esat, bankadan yüklü mevduat çıkışı olduğu, mali durumunun bozulduğu ve yakında TMSF'nin el koyacağı yönünde paylaşımlar yapmaya başlamaktadır.
Değerlendirme
Bu davranış, bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı yönünden değerlendirilir. Yapılan açıklamalar piyasa fiyatlarını olumsuz etkileme amacı taşımaktadır. Bu fiil, sermaye piyasası mevzuatı bakımından suç oluşturduğu gibi davranış kurallarının ihlali anlamına da gelir. Ayrıca olayın bankacılık mevzuatı açısından da suç niteliği taşıdığı belirtilmiştir.
SPL İçin Kritik Noktalar
- Piyasa dolandırıcılığı, sermaye piyasalarının etkin işleyişini bozan bir dışsallıktır.
- Sermaye Piyasası Kanunu, piyasa dolandırıcılığını suç olarak kabul eder.
- Piyasa dolandırıcılığı işlem bazlı veya bilgi bazlı olabilir.
- Sermaye piyasası çalışanı yalnızca bu fiilleri yapmaktan değil, yardımcı olmaktan da kaçınmalıdır.
- Şüpheli durumların SPK'ya bildirilmesi bir yükümlülüktür.
- Menfaat karşılığı yönlendirme, iştirak kapsamında değerlendirilebilir.
- Yanıltıcı bilgi yayılması da piyasa dolandırıcılığına yol açabilir.
Sık Karıştırılan Bilgiler
- Sadece işlemi bizzat yapan kişi değil, yardımcı olan kişi de sorumluluk altına girebilir.
- Piyasa dolandırıcılığı sadece alım satım işlemleriyle sınırlı değildir; bilgi yayma yoluyla da gerçekleşebilir.
- Çalışanın görevi sadece uzak durmakla bitmez; şüpheli kişi veya işlemleri SPK'ya bildirmesi de gerekir.
- Davranış kurallarının ihlali ile suç niteliği aynı olayda birlikte ortaya çıkabilir.
Mini Özet
Piyasa dolandırıcılığı, SPL kapsamında mutlaka net kavranması gereken bir konudur. İşlem bazlı veya bilgi bazlı şekilde ortaya çıkabilir. Sermaye piyasası çalışanı bu tür işlemleri yapmamalı, yapanlara destek vermemeli ve şüpheli durumları SPK'ya bildirmelidir. Özellikle iştirak, yardım ve yanıltıcı bilgi yayma noktaları dikkatle ayırt edilmelidir.
