Kısa Giriş
SPL kapsamında bu konu, 6362 sayılı Kanun’da teminatların nasıl ele alındığını ve özellikle sermaye piyasası araçlarını konu alan teminat sözleşmeleri ile teminat yöneticisinin rolünü anlamayı gerektirir. Sorularda en çok; teminatların hangi başlıklarda düzenlendiği, hangi sözleşmelerin SPKn md. 47 kapsamına girdiği, yazılı şekil şartı, mülkiyetin kimde kaldığı ve temerrüt hâlindeki sonuçlar öne çıkar.
Konu Anlatımı
1. Sermaye piyasasında teminatların genel çerçevesi
6362 sayılı SPKn’da teminatlar dört farklı görünümde düzenlenmiştir.
Birinci grup, sermaye piyasası kurumlarının faaliyetleri sırasında doğabilecek risklere karşı piyasanın ve sistemin işleyişini korumak amacıyla Sermaye Piyasası Kurulu, borsalar ve teşkilatlanmış diğer pazarlara yatırdıkları teminatlardır.
İkinci grup, takas ve saklama kuruluşlarının kurumlar veya gerçek kişilerden aldığı teminatlardır. Özellikle merkezî takas kuruluşlarının sermaye piyasası kurumlarından aldığı teminatlar, sermaye piyasası faaliyetinin yürütülmesi kapsamında örneğin kredili işlem veya ödünç işlem gibi faaliyetlerin teminatı niteliğindedir.
Üçüncü grup, dayanak işlemin niteliğine ve taraflarına bakılmaksızın, teminat konusu varlığın bir sermaye piyasası aracı olduğu teminat sözleşmeleridir. Bu alan SPKn md. 47 kapsamında düzenlenmiştir.
Dördüncü grup ise SPKn md. 31/B’de yer alan, sermaye piyasası araçlarına ilişkin yükümlülüklerin vadesinde yerine getirilmesini sağlamak amacıyla teminat altına alma düzenlemesidir.
2. SPKn md. 47 kapsamına giren teminat sözleşmeleri
Bu hükmün konusu, kayden izlenen sermaye piyasası araçlarını konu alan teminat sözleşmeleridir. Ayrıca Cumhurbaşkanı, SPKn md. 137/1 kapsamındaki yetkisini kullanırsa, kayden izlenmeyen sermaye piyasası araçları da kapsama alınabilir.
Burada temel ölçüt, teminatın konusunun sermaye piyasası aracı olmasıdır. Buna karşılık sermaye piyasası aracı sayılmayan kambiyo senetleri, nakit ve alacak hakları üzerinde kurulan teminatlar, teminatın amacı sermaye piyasası faaliyetiyle ilgili olsa bile SPKn md. 47 kapsamına girmez.
Taraflar arasındaki hukuki ilişkinin niteliği önemli değildir. Bir alacağın teminatı olarak MKK nezdinde kayden izlenen bir sermaye piyasası aracı gösterilmişse, bu ilişkiye SPKn md. 47 uygulanır. Aynı şekilde taraflar bakımından da sınırlama yoktur. Taraflar gerçek kişi ya da tüzel kişi olabilir. Teminata yol açan ilişki ister sermaye piyasası faaliyetinden doğsun ister tamamen ticari bir işten kaynaklansın, konu MKK nezdinde kayden izlenen sermaye piyasası aracı ise Kanun hükmü uygulanır.
3. Teminat sözleşmesinin şekli
MKK nezdinde kayden izlenen sermaye piyasası araçlarını konu alan teminat sözleşmeleri yazılı şekilde yapılmalıdır. Kanunda aksine bir düzenleme bulunmadığından, yazılı şekil yalnızca ispat için değil, geçerlilik şartıdır.
4. Teminat sözleşmesinin türleri
SPKn md. 47/1'e göre teminat sözleşmeleri ikiye ayrılabilir:
- Teminat konusu sermaye piyasası aracının mülkiyetinin teminat alana devredildiği sözleşmeler
- Mülkiyetin teminat verende kaldığı sözleşmeler
Sözleşmede bu konuda açık bir düzenleme yoksa, teminat konusu sermaye piyasası aracının mülkiyeti teminat alana geçmiş sayılmaz. Yani varsayılan durum, mülkiyetin teminat verende kalmasıdır.
5. Her iki teminat türü için ortak hükümler
Teminat sözleşmesinin sona ermesiyle birlikte, teminat konusu varlığın kendisinin veya eşdeğerinin iadesi gerekir.
Temerrüt veya teminattan alacağın karşılanması gereken durumlarda, her iki sözleşme türünde de teminat konusu sermaye piyasası aracının resen satılması veya değerinin alacağa mahsup edilmesi mümkündür. Ancak burada türlere göre önemli bir ayrım vardır:
- Mülkiyetin teminat alana geçtiği sözleşmelerde, aksine sözleşme hükmü yoksa bu imkân vardır.
- Mülkiyetin teminat verende kaldığı sözleşmelerde ise teminat alanın satma ya da mülkiyetine geçirip mahsup etme yetkisinin sözleşmede açıkça tanınmış olması gerekir.
Resen satış yetkisi bakımından dikkat edilmesi gereken nokta, herhangi bir ihbar veya ihtar yapılmasına, süre verilmesine, adli veya idari merciden izin ya da onay alınmasına ve açık artırma gibi bir ön şartın yerine getirilmesine gerek olmamasıdır.
Bununla birlikte iki önemli sınır vardır:
- Teminat konusu aracın alacağın vade tarihindeki değeri esas alınır.
- Elde edilen tutarın alacağı aşan kısmı teminat verene iade edilir.
6. İflas, tasfiye ve benzeri süreçlerin etkisi
Teminat alan veya teminat veren hakkında mal varlığının yeniden yapılandırılması, benzer nitelikte kararlar ya da tasfiye kararı verilmesi hâlinde, teminat olarak verilen sermaye piyasası araçları ile tarafların bu araçlar üzerindeki hakları bu kararlardan etkilenmez. Bu haklar ilgili yeniden yapılandırma veya tasfiye makamına karşı da geçerlidir.
Ayrıca bu koruma, söz konusu kararların verilmesinden sonra aynı gün yapılan işlemler bakımından da uygulanabilir. Bunun için teminatın karardan önce verilmiş olması ve teminat alanın iyiniyetli bulunması gerekir.
SPL İçin Kritik Noktalar
Teminat yönetim sözleşmeleri ve teminat yöneticisi
SPKn md. 31/B uyarınca, Kurulca belirlenecek sermaye piyasası araçları, bu araçlardan doğan yükümlülüklerin vadesinde yerine getirilmesini sağlamak amacıyla Kurulun uygun göreceği varlıklarla teminat altına alınabilir.
Bu sistemde teminata konu varlıkların mülkiyeti, teminaten genel saklama yetkisine sahip yatırım kuruluşu niteliğindeki teminat yöneticisine devredilir veya bu varlıklar üzerinde teminat yöneticisi lehine sınırlı ayni hak kurulur. Eğer varlık teminaten devredilmişse, bu durum ilgili sicilin beyanlar hanesine kaydedilir.
Teminat yöneticisi, ihraçtan önce ihraççı ile yazılı olarak yapılan teminat yönetim sözleşmesi ile yetkilendirilir. Bu sözleşme ile teminat yöneticisi;
- teminat konusu varlıkların sevk ve idaresini,
- korunmasını ve muhafazasını,
- gerektiğinde hukuki yollara başvurulmasını,
- temerrüt veya sözleşme ya da kanunda öngörülen diğer hâllerde varlıkların paraya çevrilmesini,
- satış bedelinin yatırımcılar arasında paylaştırılmasını,
- yatırımcı alacakları ödendikten sonra kalan değerin teminat verene iadesini,
- borcun sona ermesi üzerine teminat konusu varlıkların iadesini,
- yatırımcı menfaatlerinin korunmasına yönelik diğer iş ve işlemleri yürütür.
Teminat yönetim sözleşmesinin usulü, esasları ve asgari unsurlarını belirlemeye Kurul yetkilidir.
Teminat yöneticisi ayrıca tapu, gemi sicili, araç sicili ve taşınır rehin sicili dâhil çeşitli özel sicillerde rehin, ipotek, ayni hak, şerh, takyidat, hak ve alacak tescili gibi işlemleri; teminatın tesisi, terkini, fekki ve sona erdirilmesine ilişkin tüm işlemleri kendi adına ve yatırımcılar hesabına yapmaya yetkilidir.
Kurulun onayladığı her teminat yöneticisinin ticaret unvanı, hangi ihraçla ilgili olarak atandığı ve yetkileri, ihraççı tarafından ihraççının merkezinin bulunduğu yer ticaret siciline ayırt edici şekilde tescil edilir ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan olunur.
Temerrüt hâlinde veya kanun ya da sözleşmede öngörülen nedenlerle teminattan alacağın karşılanması gerektiğinde, teminat yöneticisi de herhangi bir ihbar, ihtar, süre verme, izin ya da onay alma zorunluluğu olmaksızın teminata konu varlıkları satıp bedellerini yatırımcılar arasında paylaştırabilir.
Son olarak, teminat konusu varlıklar teminat yöneticisinin kendi mal varlığından ayrıdır ve ayrı izlenir. Bu varlıklar, teminat yöneticisinin borçları nedeniyle kamu alacakları için dahi haczedilemez, rehnedilemez, iflas masasına dâhil edilemez; üzerlerine ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz konulamaz.
Sık Karıştırılan Bilgiler
- SPKn md. 47 kapsamında olan her teminat ilişkisi mutlaka bir sermaye piyasası faaliyetine dayanmak zorunda değildir. Belirleyici olan, teminat konusunun MKK nezdinde kayden izlenen sermaye piyasası aracı olmasıdır.
- Tarafların gerçek kişi veya tüzel kişi olması sonucu değiştirmez.
- Yazılı şekil sadece ispat aracı değil, geçerlilik şartıdır.
- Sözleşmede hüküm yoksa mülkiyet teminat alana geçmiş sayılmaz.
- Mülkiyet teminat verende kalıyorsa, satış veya mahsup yetkisinin açıkça sözleşmede yer alması gerekir.
- Resen satış yetkisi için ihbar, ihtar, süre, izin veya açık artırma şartı aranmaz.
- Nakit, alacak hakkı ve kambiyo senetleri, sermaye piyasası aracı değilse SPKn md. 47 kapsamına girmez.
Mini Özet
Bu konuda SPL açısından ana eksen şudur: SPKn md. 47, teminat konusu MKK nezdinde kayden izlenen sermaye piyasası aracı olan teminat sözleşmelerine uygulanır. Tarafların kim olduğu ve asıl ilişkinin niteliği önemli değildir. Sözleşme yazılı yapılmalıdır. Teminat sözleşmeleri mülkiyetin teminat alana geçtiği veya teminat verende kaldığı şekilde kurulabilir. Temerrüt hâlinde resen satış ve mahsup imkânı vardır; ancak özellikle mülkiyetin teminat verende kaldığı durumda açık sözleşme yetkisi aranır. SPKn md. 31/B kapsamında ise teminat yöneticisi, yatırımcı menfaatlerini koruyacak biçimde teminatın yönetimi, paraya çevrilmesi ve dağıtım süreçlerinde merkezi role sahiptir.
