Kısa Giriş
Kurtuluş Savaşı Cepheler Dönemi içinde bazı metinler, kararlar ve düzenlemeler KPSS açısından sık sorulan başlıklardır. Bu konuda özellikle maddeler üzerinden soru gelir. Sorularda genellikle "ilkler", "özellikler", "sonuçlar" ve "hangi madde hangi gelişmeye aittir" biçimi öne çıkar.
Konu Anlatımı
1. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun Temel Maddeleri ve Özellikleri
Bu anayasal düzenlemede temel anlayış, egemenliğin millete ait olmasıdır. En bilinen madde, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu ilkesidir. Bunun yanında yasama ve yürütme yetkileri TBMM'ye aittir. Bu durum meclis üstünlüğünü açıkça gösterir.
Meclis başkanı, hükümetin de başkanıdır. Ayrıca bakanlar meclis içinden seçilir. Bu yapı, yürütmenin doğrudan meclis içinden çıktığını gösterir.
Seçimlerle ilgili olarak seçimlerin 2 yılda bir yapılacağı, seçim yapılamazsa bu sürenin en fazla 1 yıl uzatılabileceği belirtilmiştir. Yine savaş ve barış kararı alma, uluslararası antlaşmaları onaylama ve dini hükümleri yerine getirme yetkileri de TBMM'ye verilmiştir.
Bir başka önemli nokta, Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'na aykırı olmayan Kanun-i Esasi hükümlerinin de yürürlükte sayılmasıdır.
Özelliklerine bakıldığında bu metin:
- Savaş şartlarında hazırlanmış çerçeve bir anayasadır.
- 23 madde ve 1 ek maddeden oluşur.
- Yargı organları ve kamu özgürlükleriyle ilgili madde içermez.
- TBMM'nin çalışmalarını resmileştirmiştir.
- Yeni Türk devletinin hukuken kurulduğunu göstermiştir.
- Egemenliğin millete ait olduğunu kabul eden ilk Türk anayasasıdır.
- I. Meclis, bu anayasayı kabul ederek Kurucu Meclis niteliği kazanmıştır.
2. Moskova Antlaşması'nın Maddeleri ve Önemi
Bu antlaşmada Osmanlı Devleti ile Çarlık Rusya arasında yapılan antlaşmalar geçersiz sayılmıştır. Ayrıca iki taraftan birinin tanımadığı antlaşmayı diğer taraf da tanımayacaktır.
Önemli maddelerden biri, Sovyet Rusya'nın kapitülasyonların kaldırılmasını kabul etmesidir. Yine Sovyet Rusya, TBMM'nin Ermeniler ve Gürcülerle yaptığı antlaşmalarla belirlenen sınırları, Batum'daki egemenlik hakkının Gürcistan'a bırakılması şartıyla tanımıştır. Bu durum Misak-ı Milli'den verilen ilk taviz olarak değerlendirilir.
Antlaşmada ayrıca iki devletin birbirinin yönetimine karışmaması, ekonomik ve kültürel ilişkileri geliştirecek antlaşmalar yapılması ve Boğazlar meselesinin Karadeniz'e kıyısı olan devletlerin katılacağı bir konferansta karara bağlanması kabul edilmiştir. Ancak bu kararların Türkiye'nin egemenlik haklarına aykırı olmaması şartı vardır.
Bu antlaşmanın önemi:
- TBMM ilk kez büyük bir Avrupa devleti tarafından tanınmıştır.
- Doğu'daki birliklerin bir kısmı Batı Cephesi'ne kaydırılmıştır.
- Misak-ı Milli'den ilk taviz Batum konusunda verilmiştir.
- Kapitülasyonların kaldırılmasını kabul eden ilk devlet Sovyet Rusya olmuştur.
- Milli Mücadele'de büyük bir dünya devletinin desteği sağlanmıştır.
3. II. İnönü Savaşı ve Sonuçları
23 Mart - 1 Nisan 1921 tarihleri arasında gerçekleşen II. İnönü Savaşı'nda Yunanlılar, I. İnönü Savaşı'nın intikamını almak ve Sevr'i TBMM'ye kabul ettirmek amacıyla yeniden saldırmıştır.
Savaşta İsmet Paşa komutasındaki Türk ordusu Yunanlıları bir kez daha yenmiştir.
Sonuçları:
- TBMM'ye ve düzenli orduya güven artmıştır.
- Mustafa Kemal, İsmet Paşa'ya gönderdiği telgrafta "Siz orada yalnız düşmanı değil, aynı zamanda milletin makus talihini de yendiniz" demiştir.
- Yabancı basında Türkler lehine yazılar çıkmıştır.
- İtalya, işgal ettiği yerlerden çekilme kararı almıştır.
- Fransızlar Zonguldak'tan birliklerini çekmiştir.
- Franklin Bouillon, görüşmeler yapmak üzere Türkiye'ye gönderilmiştir.
- Şehzade Ömer Faruk Efendi, Milli Mücadele'ye katılmak için Anadolu'ya geçmek istemiştir.
4. Tekalif-i Milliye Emirleri Maddeleri
Bu emirlerde ordunun ihtiyaçlarının halk desteğiyle karşılanması amaçlanmıştır. Maddeler içinde özellikle oranlar KPSS'de dikkat çeker.
- Halkın ve tacirin elindeki yiyecek ve giyecek maddelerinin %40'ına, bedeli sonradan ödenmek üzere el konulacaktır.
- Binek, taşıt ve yük hayvanlarının %20'sine el konulacaktır.
- Halkın elindeki silah ve cephane 3 gün içinde orduya teslim edilecektir.
- Teknik araç ve gereçler ile ihtiyaç maddelerinin %40'ına el konulacaktır.
- Demirci, marangoz gibi zanaatkarlar ordu hizmetine alınacaktır.
- Her ev bir çift çorap ve bir takım çamaşır hazırlayacaktır.
Bu emirlerin yayımlanmasından sonra her ilçede bir Tekalif-i Milliye Komisyonu kurulmuştur. Uygulama sürecinde İstiklal Mahkemeleri de görev almıştır.
5. Mudanya Ateşkes Antlaşması Maddeleri ve Önemi
Bu ateşkeste Türk ve Yunan kuvvetleri arasındaki çatışmalar sona erecektir.
- Yunanlılar 15 gün içinde, Meriç Nehri sınır olmak üzere Doğu Trakya'yı boşaltacaktır.
- Doğu Trakya önce İtilaf Devletleri'ne, ardından TBMM'ye devredilecektir. Bu işlem 30 gün içinde tamamlanacaktır.
- İstanbul ve çevresinin yönetimi TBMM'ye bırakılacaktır.
- İtilaf Devletleri, kesin barış yapılıncaya kadar bulundukları yerde kalacaktır.
- TBMM Doğu Trakya'da 8000 jandarma eri bulunduracaktır.
- Ateşkes 14/15 Ekim gecesi yürürlüğe girecektir.
Önemi:
- İstanbul ve Doğu Trakya savaşılmadan kurtarılmıştır.
- Osmanlı Devleti'nin hukuki varlığının sona erdiği İtilaf Devletleri tarafından da kabul edilmiştir.
- İngiltere, TBMM'yi resmen tanımıştır.
- TBMM, Lozan'a kadar boğazlara hakim olmuştur.
- İngiltere'de Lloyd George hükümeti ve Yunanistan'da hükümet düşmüştür.
KPSS İçin Kritik Noktalar
KPSS'de bu başlıkta en çok ayırt edilmesi gereken noktalar şunlardır:
- Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir ifadesi, anayasal nitelikte çok güçlü bir ilkedir.
- Yasama ve yürütmenin TBMM'de toplanması, meclis hükümeti sistemini yansıtır.
- Moskova Antlaşması, TBMM'nin büyük bir Avrupa devleti tarafından tanınması bakımından önemlidir.
- Batum, Misak-ı Milli'den verilen ilk taviz olarak bilinmelidir.
- Kapitülasyonların kaldırılmasını ilk kabul eden devlet Sovyet Rusya'dır.
- II. İnönü Savaşı, düzenli orduya güveni artıran gelişmelerden biridir.
- Tekalif-i Milliye'de %40, %20 ve 3 gün ifadeleri özellikle ezberlenmelidir.
- Mudanya Ateşkesi, İstanbul ve Doğu Trakya'nın savaşılmadan alınmasını sağlamıştır.
Sık Karıştırılan Bilgiler
- Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, yargı organları ve kamu özgürlükleriyle ilgili madde içermez.
- Batum meselesi, Moskova Antlaşması'nın en dikkat çeken sonuçlarından biridir.
- Moskova Antlaşması ile tanınma, diplomatik açıdan; Mudanya ile İstanbul ve Doğu Trakya'nın kurtuluşu, askeri-siyasi açıdan öne çıkar.
- Tekalif-i Milliye'de her evin bir çift çorap ve bir takım çamaşır hazırlaması, doğrudan halk katkısını gösteren maddelerdendir.
- Doğu Trakya'nın devri doğrudan değil, önce İtilaf Devletleri'ne sonra TBMM'ye olacak şekilde düzenlenmiştir.
Mini Özet
Kurtuluş Savaşı Cepheler Dönemi maddeleri içinde KPSS açısından en önemli başlıklar; Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun egemenlik anlayışı, Moskova Antlaşması'nın tanınma ve Batum sonucu, II. İnönü Savaşı'nın güven artırıcı etkisi, Tekalif-i Milliye'nin oran içeren emirleri ve Mudanya Ateşkesi'nin İstanbul ile Doğu Trakya'yı savaşsız kazandırmasıdır. Sorularda özellikle ilkler, sonuçlar ve madde-eşleştirmeleri öne çıkar.
