Kısa Giriş
Osmanlı İmparatorluğu Kuruluş ve Yükselme Dönemi, KPSS Tarih içinde özellikle kronoloji, savaşlar, antlaşmalar, unvanlar, yönetim yapısı ve askeri teşkilat başlıklarıyla dikkat çeker. Bu konuda sorular çoğunlukla padişah-dönem eşleştirmesi, olayların sıralanışı ve bir gelişmenin sonucu üzerinden gelir. Bu yüzden bilgileri dönemlere ayırarak öğrenmek oldukça önemlidir.
Konu Anlatımı
II. Bayezid Dönemi (1481-1512)
II. Bayezid dönemi, Fatih dönemine göre dış siyasette daha sönük geçmiştir. Bu nedenle yükselme dönemi içinde bir duraklama görüntüsü veren dönem olarak değerlendirilir. Dönemin pasif geçmesinin en önemli nedeni Cem Sultan Olayı'dır.
Bu dönemde öne çıkan gelişmeler şunlardır:
- 1487 yılında Karamanoğulları'na kesin olarak son verildi.
- 1488 yılında II. Mehmed döneminde bozulan Osmanlı-Memlük ilişkileri savaşla sonuçlandı. Bu savaş Ağaçayırı Savaşı'dır.
- 1501 yılında Safevi destekli Şah Kulu İsyanı çıktı.
KPSS açısından bu dönemde en önemli nokta, dış siyasetteki durgunluğun Cem Sultan Olayı ile ilişkilendirilmesidir.
Yavuz Sultan Selim Dönemi (1512-1520)
Yavuz Sultan Selim, ordu desteği ile tahta çıkan ilk padişahtır. Kısa süren saltanatına rağmen çok önemli askeri ve siyasi sonuçlar doğuran seferler yapmıştır.
Bu dönemin temel gelişmeleri:
- 1514 yılında Çaldıran Savaşı yapıldı. Safevi hükümdarı Şah İsmail yenilgiye uğratıldı. Bu savaşla Anadolu'da Şiilik propagandası yoluyla Osmanlı yönetimine karşı oluşan tehdit bastırıldı.
- 1515 yılında Turnadağ Savaşı ile Dulkadiroğulları ortadan kaldırıldı. Böylece Anadolu Türk birliği kesin olarak sağlandı.
- 1516 yılında Mercidabık Savaşı ile Memluklar yenildi.
- 1517 yılında Ridaniye Savaşı ile Mısır ele geçirildi ve Memluklara son verildi.
Bu savaşların sonuçları:
- Mısır Osmanlı topraklarına katıldı.
- Halifelik Osmanlılara geçti.
- Yavuz Sultan Selim, Hadim-ül Haremeyn Şerif unvanını kullandı.
KPSS'de bu bölümde en çok Çaldıran-Turnadağ-Mercidabık-Ridaniye sıralaması ve sonuçları sorulabilir.
Kanuni Sultan Süleyman Dönemi (1520-1566)
Kanuni Sultan Süleyman, doğuya ve batıya yaptığı 13 seferle Osmanlı padişahları arasında rekor sahibidir. Ayrıca sefer sırasında eceliyle ölen tek Osmanlı padişahıdır.
Dönemin önemli gelişmeleri:
- 1521'de Belgrat, Macarlardan alındı.
- 1522'de Saint Jean Şövalyelerinin üssü olan Rodos Adası alındı.
- 1526'da Mohaç Meydan Savaşı kazanıldı, Macar ordusu bozguna uğratıldı ve Budin alındı.
- 1529'da Avusturya'nın Macaristan'a saldırması üzerine yeniden sefere çıkıldı, Budin geri alındı ve I. Viyana Kuşatması yapıldı; ancak Viyana alınamadı.
- 1533'te İstanbul (İbrahim Paşa) Antlaşması yapıldı. Bu antlaşma ile Avusturya Arşidükü protokol bakımından Sadrazam'a denk sayıldı.
- 1534'te Irakeyn Seferi düzenlendi; savaş yapılmadan Tebriz ve Bağdat ele geçirildi.
- 1538'de Preveze Zaferi kazanıldı. Böylece Akdeniz bir Türk gölü haline geldi.
- 1555'te Amasya Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, Osmanlı ile İran arasında imzalanan ilk resmi antlaşmadır.
Kanuni dönemi, KPSS'de hem kronoloji hem de ilkler bakımından çok önemlidir.
Hint Deniz Seferleri (1538-1553)
Hint Deniz Seferleri, Hint Denizi'nin Portekizlilerin kontrolüne geçmesi ve bölgedeki Müslümanların Osmanlılardan yardım istemesi üzerine düzenlendi. Ancak beklenen sonuç alınamadı.
Bu başlıkla bağlantılı gelişmeler:
- 1571'de Venediklilerden Kıbrıs alındı ve Akdeniz'de güvenlik sağlandı.
- Aynı yıl, Kıbrıs'ın alınması üzerine Venediklilere yardım için gelen Haçlı donanması Osmanlı donanmasını yenilgiye uğrattı. Bu olay İnebahtı Yenilgisi'dir.
- 1575'te Lehistan Osmanlı himayesine girdi. Böylece Osmanlı'nın sınırları Baltık Denizi'ne kadar ulaştı.
Sokullu Mehmet Paşa Dönemi ve Projeleri
Sokullu Mehmet Paşa, Kanuni Sultan Süleyman döneminin son yıllarında, II. Selim döneminin tamamında ve III. Murat döneminin ilk yıllarında sadrazamlık yaptı.
Görev yılları:
- Kanuni'nin son yılları: 1564-1566
- II. Selim dönemi: 1566-1574
- III. Murat'ın ilk yılları: 1574-1579
Sokullu Mehmet Paşa'nın projeleri:
- Don ve Volga nehirlerini kanal ile birleştirme projesi: Türk dünyasıyla daha yakından ilgilenmek, İran karşısında üstünlük sağlamak, Rusların güneye inmesini engellemek ve ticareti canlandırmak amaçlandı.
- Süveyş Kanalı projesi: Hint Okyanusu'nda Portekizlilerle daha etkili mücadele etmek ve Yemen, Hicaz, Habeşistan, Sumatra, Açe gibi İslam ülkeleriyle ilişkileri geliştirmek hedeflendi.
- Bu iki projede de temel amaç Osmanlı donanmasını kuzeyde ve güneyde daha etkin hale getirmekti.
- Marmara Denizi, İznik Körfezi, Sapanca Gölü ve Sakarya Irmağı kanal projeleri de gerçekleştirilemedi.
Başkentin İstanbul'un Yönetimi
Osmanlı Devleti'nin son dört başkenti şunlardır:
- İznik
- Bursa
- Edirne
- İstanbul
Osmanlılar İstanbul için şu isimleri de kullanmıştır:
- İslambol
- Dersaadet
- Payitaht
İstanbul'un yönetiminde görevli kişiler:
- Genel idareden: Sadrazam
- Adalet işlerinden: Taht/başkent kadısı
- Güvenlik işlerinden: Yeniçeri ağası
- Belediye işlerinden: Şehremini
Merkeze Bağlı Eyaletler ve Bazı Özel Durumlar
Merkeze bağlı eyaletler; imtiyazlı (özerk) eyaletler, salyanesiz (yıllıksız) eyaletler ve salyaneli (yıllıklı) eyaletler olarak ele alınır.
Temel özellikler:
- Yöneticileri merkezden atanan eyaletlerde beylerbeyi bulunur.
- İç ve dış işlerinde merkeze bağlı olan eyaletlerde tımar sistemi uygulanır; yöneticiler maaş almaz, dirlik alır.
- Salyaneli eyaletlerde iltizam sistemi uygulanır; yıllık toplanan vergiye salyane denir ve yöneticiler yıllık maaş alır.
- Bağlı beylik ve hükümetlerde yöneticiler egemen aile içinden padişah onayıyla belirlenir; iç işlerinde serbest, dış işlerinde merkeze bağlıdırlar.
- Bu yerler yıllık vergi verir ve savaş zamanı asker gönderir.
Özel uyarılar:
- Kırım ve Hicaz halkı Müslüman olduğu için himaye edilmiştir.
- Hicaz, kutsal bölge olduğu için özel yönetime tabi tutulmuş, buradan vergi ve asker alınmamıştır.
Askeri Teşkilat: Ordu ve Kapıkulu Askerleri
Rumeli fetihleriyle asker ihtiyacının artması üzerine I. Murat zamanında devşirmelerden oluşan Kapıkulu Ocakları meydana getirilmeye başlandı. Bu sistemin temelinde Acemioğlanlar Ocağı vardır.
Kapıkulu Askerleri
Kapıkulu askerleri:
- Padişaha bağlıdır.
- Aylıklı ve sürekli merkez askeridir.
- 3 ayda bir ulufe alırlar.
- Tahta çıkışta cülus, sefere çıkışta seferi bahşiş verilir.
- Piyade ve süvari olarak ikiye ayrılırlar.
Kapıkulu Piyadeleri
- Acemioğlanlar Ocağı: I. Murat zamanında kuruldu. Önce savaş esirlerinden, sonra Rumeli'deki Hristiyan çocuklardan devşirme yapıldı.
- Yeniçeri Ocağı: Savaşta merkezde bulunur ve padişahın yanında savaşır.
- Cebeci Ocağı: Yeniçerilerin silahlarını yapar, onarır ve temin eder.
- Topçu Ocağı: Top dökme, top atma ve top mermisi yapma görevini üstlenir.
- Top Arabacıları Ocağı: Top arabalarının yapımı ve taşınmasından sorumludur.
- Humbaracı Ocağı: Mermi, el bombası ve havan topu yapar.
- Lağımcı Ocağı: Yol ve köprü yapımıyla, kale altına tünel kazma ve fitil döşeme işleriyle uğraşır.
Kapıkulu Süvarileri
Kapıkulu süvarileri, Enderun ve Yeniçeri Ocağı'ndan terfi ile seçilirdi. Altı bölükten oluştukları için Altı Bölük Halkı da denirdi.
Görevleri:
- Sipah ve Silahdar: Padişahın çadırını korur.
- Sağ ve Sol Ulufeci: Saltanat sancaklarını korur.
- Sağ ve Sol Garip: Ordunun ağırlıkları ve hazineyi korur.
KPSS İçin Kritik Noktalar
- II. Bayezid dönemi, yükselme içinde dış siyasette sönük geçen dönemdir.
- Bu pasifliğin en önemli nedeni Cem Sultan Olayı'dır.
- Yavuz Sultan Selim, ordu desteğiyle tahta çıkan ilk padişahtır.
- Turnadağ Savaşı, Anadolu Türk birliğini kesin olarak sağlamıştır.
- Ridaniye sonrası Mısır alınmış ve Memluklar sona ermiştir.
- Halifeliğin Osmanlılara geçişi Yavuz Sultan Selim dönemiyle ilişkilidir.
- Kanuni, 13 seferle rekor sahibidir.
- Amasya Antlaşması, Osmanlı ile İran arasında imzalanan ilk resmi antlaşmadır.
- Preveze Zaferi sonrası Akdeniz bir Türk gölü haline gelmiştir.
- Hint Deniz Seferleri yapılmış ancak beklenen sonuç alınamamıştır.
- Hicaz'dan vergi ve asker alınmamıştır.
- Kapıkulu askerleri 3 ayda bir ulufe alır.
Sık Karıştırılan Bilgiler
- Çaldıran ile Safeviler, Mercidabık ve Ridaniye ile Memluklar ilgilidir.
- Turnadağ Savaşı'nın sonucu Dulkadiroğulları'nın ortadan kaldırılması ve Anadolu Türk birliğinin kesinleşmesidir.
- İstanbul Antlaşması ile Avusturya Arşidükü, padişaha değil Sadrazam'a denk sayılmıştır.
- Amasya Antlaşması, İran ile yapılan ilk resmi antlaşmadır.
- Kıbrıs'ın alınması ile İnebahtı aynı yıl gerçekleşmiştir; biri Osmanlı başarısı, diğeri donanma yenilgisidir.
- Kırım ve Hicaz özel durum taşır; özellikle Hicaz'dan vergi ve asker alınmaz.
- Acemioğlanlar Ocağı ile Yeniçeri Ocağı aynı yapı değildir; Acemioğlanlar yetiştirme ve hazırlık niteliği taşır.
Mini Özet
Osmanlı yükselme döneminde II. Bayezid devri dış siyasette daha sakin geçerken, Yavuz Sultan Selim döneminde Safeviler ve Memluklar karşısında önemli zaferler kazanılmıştır. Kanuni dönemi ise Belgrat, Rodos, Mohaç, Viyana, Preveze ve Amasya Antlaşması gibi gelişmelerle zirve noktalarından biridir. Sokullu Mehmet Paşa döneminde büyük projeler gündeme gelmiş, İstanbul'un yönetimi ve eyalet sistemi belirli kurallara bağlanmış, askeri teşkilatta ise Kapıkulu sistemi önemli yer tutmuştur.
