Osmanlı Yükselme Dönemi Vergiler
Osmanlı İmparatorluğu Yükselme Dönemi'nde vergiler konusu, KPSS Tarih dersinde doğrudan bilgi soruları içinde sık dikkat gerektiren başlıklardan biridir. Bu konuda özellikle şer’i vergilerin kimlerden, hangi oranda ve ne karşılığında alındığını net biçimde ayırt etmek gerekir.
Kısa Giriş
Vergiler başlığında temel ayrım, İslam hukukuna göre alınan vergiler üzerinden kurulur. bu çerçevede şer’i vergiler, İslam hukukuna göre alınan vergilerdir. Bu başlık altında özellikle aşar, haraç ve cizye öne çıkar.
Konu Anlatımı
Şer’i Vergiler
Şer’i vergiler, İslam hukukuna göre alınan vergilerdir. KPSS açısından burada önemli olan, verginin kimden alındığı ve niteliğinin doğru eşleştirilmesidir.
Aşar (Öşür)
Aşar ya da öşür, Müslümanlardan alınan bir vergidir. Ürün üzerinden alınır ve oranı 1/10'dur. Ayrıca ayni bir vergidir.
Bu nedenle aşar için şu üç nokta birlikte hatırlanmalıdır:
- Müslümanlardan alınır.
- Ürün üzerinden alınır.
- 1/10 oranındadır.
Haraç
Haraç, gayrı Müslimlerden alınan vergidir. Bu vergi de ürün üzerinden alınır. Oranı ise 1/5 olarak verilmiştir.
Burada karıştırılmaması gereken nokta şudur:
- Aşar Müslümanlardan alınırken,
- Haraç gayrı Müslimlerden alınır.
Cizye
Cizye, gayrı Müslimlerden askerlikten muafiyet karşılığı alınan bir vergidir. Bu vergi kelle/baş yani şahsi vergi niteliğindedir.
Cizye konusunda özellikle muaf tutulan gruplar önemlidir. bu çerçevede:
- Çocuklar,
- Kadınlar,
- Papazlar bu vergiden muaftır.
KPSS İçin Kritik Noktalar
KPSS'de bu konu çoğunlukla kavram eşleştirmesi şeklinde gelir. Bu yüzden şu ayrımları net bilmek gerekir:
- Aşar: Müslüman + ürün + 1/10 + ayni vergi
- Haraç: Gayrı Müslim + ürün + 1/5
- Cizye: Gayrı Müslim + askerlikten muafiyet karşılığı + baş vergisi
Özellikle cizyenin ürün vergisi değil, şahsi vergi olduğunu unutmamak gerekir.
Sık Karıştırılan Bilgiler
Aşar ile Haraç
Bu iki vergi de ürün üzerinden alındığı için karışabilir. Ayırıcı nokta, verginin kimden alındığıdır:
- Aşar, Müslümanlardan alınır.
- Haraç, gayrı Müslimlerden alınır.
Haraç ile Cizye
İkisi de gayrı Müslimlerle ilişkilidir. Ancak:
- Haraç ürün üzerinden alınır.
- Cizye ise şahsi bir vergidir ve askerlikten muafiyet karşılığı alınır.
Cizyede Muaf Olanlar
Cizye herkes için geçerli değildir. Çocuk, kadın ve papazlar cizyeden muaftır. KPSS'de bu ayrıntı doğrudan sorulabilir.
Mini Özet
Osmanlı vergilerinde şer’i vergiler, İslam hukukuna göre alınan vergilerdir. Aşar, Müslümanlardan ürün üzerinden 1/10 oranında alınan ayni vergidir. Haraç, gayrı Müslimlerden ürün üzerinden 1/5 oranında alınır. Cizye ise gayrı Müslimlerden askerlikten muafiyet karşılığı alınan baş vergisidir. Çocuklar, kadınlar ve papazlar cizyeden muaftır.
