Türk-İslam Devletleri Kültür ve Uygarlığı
KPSS Tarih içinde Türk-İslam Devletleri Kültür ve Uygarlığı konusu, özellikle saray teşkilatı ile önemli eser-yazar eşleştirmeleri üzerinden sorulabilen bir alandır. Bu başlıkta görev adlarını, görevlerin neyi ifade ettiğini ve temel eserleri birlikte düşünmek gerekir.
1. Saray Görevlileri
Türk-İslam devletlerinde saray teşkilatı, belirli görevliler üzerinden düzenlenmiştir. KPSS açısından burada en önemli nokta, unvan ile görev alanını doğru eşleştirmektir.
- Büyük Hacip - Hacibü’l-Hüccab (tayangu): Sarayın en önemli görevlisidir. Saray görevlileri ona karşı sorumludur.
- Emir-i Candar: Saray muhafızlarının komutanıdır.
- Emir-i Ahur (ilbaşı): Hükümdarın atlarının bakımı ve terbiyesiyle ilgilenir.
- Emir-i Alemdar: Bayrak ve sancaklardan sorumludur.
- Emir-i Abdar (taştdar): Sultanın temizliği ile ilgilenir.
- Emir-i Camedar: Sultanın elbiselerini hazırlar ve korur.
- Emir-i Çeşnigir: Hükümdarın yiyecekleri ile ilgilenir, tadarak kontrol eder.
- Şarabdar-ı Has (idişçibaşı): Ziyafetlerde içeceklerle ilgilenir.
- Emir-i Hansalar (aşçı başı): Saray mutfağı ve hükümdarın sofrasıyla ilgilenir.
- Emir-i Şikar: Sultan ve hanedan üyeleri için av partileri düzenler.
Burada ayraç içindeki bazı adların Karahanlılara ait karşılıklar olduğunu unutmamak gerekir. KPSS’de aynı görev farklı adlarla sorulabilir.
2. Türk-İslam Döneminin Önemli Eserleri
Bu bölümde eser, yazar ve temel özellik ilişkisini net bilmek gerekir.
- Divan-ı Lügatü’t-Türk: Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmış Türkçe ansiklopedik bir sözlüktür. Abbasi Halifesi El Muktedi’ye sunulmuştur.
- İlk Türk dünyası haritası: Bu kitapta yer almaktadır. Yani ilk Türk dünyası haritası Divan-ı Lügatü’t-Türk içindedir.
- Atabetü’l-Hakayık (Gerçeklerin Eşiği): Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmıştır. Bir ahlak kitabıdır.
- Divan-ı Hikmet: Yesevi tarikatının kurucusu ve ilk Türk mutasavvıfı olan Hoca Ahmet Yesevi tarafından yazılmıştır.
3. KPSS İçin Kritik Noktalar
KPSS’de bu konu genellikle "kim yazdı, neyin görevlisiydi, hangi eser hangi özellikle öne çıkar" biçiminde yoklanır.
Özellikle şunlara dikkat edilmelidir:
- Büyük Hacip, sarayın en önemli görevlisidir.
- Emir-i Candar güvenlikten, yani saray muhafızlarından sorumludur.
- Emir-i Ahur atlarla ilgilenir.
- Emir-i Alemdar bayrak ve sancak görevindedir.
- Emir-i Çeşnigir yiyecekleri tadarak kontrol eder.
- Şarabdar-ı Has içeceklerle ilgilenir.
- Emir-i Hansalar mutfak ve sofra düzeniyle ilgilenir.
- Divan-ı Lügatü’t-Türk, Kaşgarlı Mahmut’a aittir.
- İlk Türk dünyası haritası, Divan-ı Lügatü’t-Türk’tedir.
- Atabetü’l-Hakayık, Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmış bir ahlak kitabıdır.
- Divan-ı Hikmet, Hoca Ahmet Yesevi’ye aittir.
4. Sık Karıştırılan Bilgiler
- Emir-i Çeşnigir ile Şarabdar-ı Has karıştırılabilir. Çeşnigir yiyecekleri, Şarabdar-ı Has ise içecekleri kontrol eder.
- Emir-i Hansalar ile Emir-i Çeşnigir aynı değildir. Hansalar mutfak ve sofradan, Çeşnigir ise yiyeceklerin tadılarak kontrol edilmesinden sorumludur.
- Divan-ı Lügatü’t-Türk sadece sözlük olarak değil, aynı zamanda ilk Türk dünyası haritasını içermesiyle de önemlidir.
- Atabetü’l-Hakayık bir ahlak kitabıdır.
- Divan-ı Hikmet, Hoca Ahmet Yesevi ile birlikte hatırlanmalıdır.
5. Mini Özet
Türk-İslam Devletleri Kültür ve Uygarlığı konusunda KPSS için iki ana alan öne çıkar: saray görevlileri ve önemli eserler. Sarayda en önemli görevli Büyük Haciptir. Güvenlikte Emir-i Candar, atlarda Emir-i Ahur, sancakta Emir-i Alemdar, yiyeceklerde Emir-i Çeşnigir, içeceklerde Şarabdar-ı Has, mutfakta Emir-i Hansalar görev yapar. Eserlerde ise Divan-ı Lügatü’t-Türk = Kaşgarlı Mahmut, Atabetü’l-Hakayık = Edip Ahmet Yükneki, Divan-ı Hikmet = Hoca Ahmet Yesevi eşleştirmeleri mutlaka bilinmelidir.
