Kısa Giriş
KPSS Türkçe konuları içinde fiillerde çatı, özellikle cümlede yüklemin aldığı ekler ve nesneyle kurduğu ilişki üzerinden sıkça yoklanan alanlardan biridir. Bu başlıkta nesne - yüklem ilişkisine göre fiilleri ele alırken geçişli, geçişsiz, edilgen, dönüşlü, işteş, ettirgen ve oldurgan yapıların temel farklarını netleştirmek gerekir. Özellikle birbirine benzeyen çatı türlerini ayırt etmek, KPSS’de doğru sonuca gitmeyi kolaylaştırır.
Konu Anlatımı
1. Geçişli Fiil
Nesnesi olan ve nesne alabilen fiillere geçişli fiil denir. Bir cümlede nesne açıkça bulunmasa bile yükleme “Neyi?” veya “Kimi?” soruları sorulur. Eğer bu sorulara “onu” cevabı verilebiliyorsa fiil geçişli kabul edilir.
Bu noktada önemli olan, nesnenin cümlede açıkça yazılıp yazılmaması değil, fiilin nesne almaya elverişli olmasıdır.
2. Geçişsiz Fiil
Nesnesi olmayan ya da nesne alamayan fiiller geçişsiz fiildir. Yani yükleme “Neyi?” veya “Kimi?” soruları yöneltildiğinde anlamlı bir nesneye ulaşılamaz.
örnekler:
- Sabahları sahilde koşuyor.
- En dip masaya oturduk.
Bu iki cümlede de fiiller nesne almaz. Bu nedenle yüklemler geçişsizdir.
3. Edilgen Fiil
Edilgen fiil “-l” ve “-n” eklerinden birini alır. Ancak yalnızca bu eki görmek yetmez; anlam yönünden de değerlendirme yapılmalıdır. Edilgen yapıda işi yapan kişi belli değildir ya da geri plandadır. Cümlede gerçek özne değil, sözde özne bulunur.
Örnek:
- Hırsızlar yakalandı.
Burada “yakalanma” işini yapan başkasıdır. “Hırsızlar” işi yapan değil, yapılan işten etkilenen durumundadır. Bu yüzden fiil edilgendir.
4. Dönüşlü Fiil
Öznenin yaptığı işten yine kendisinin etkilendiği fiillere dönüşlü fiil denir. Dönüşlü fiil ile edilgen fiil birbirine çok karıştırılır. Çünkü ikisinde de “-l” ve “-n” ekleri bulunur.
Ayırıcı nokta şudur:
- Dönüşlü fiilde gerçek özne vardır.
- Gerçek özne işi yapar ve yaptığı işten yine kendisi etkilenir.
- Edilgen fiilde ise sözde özne vardır ve işi yapan kişi başkadır.
Bu nedenle sadece eke bakarak karar vermek yerine öznenin görevini anlamdan çıkarmak gerekir.
5. İşteş Fiil
İşteş fiil, eyleme “-ış, -iş, -uş, -üş” eklerinden birinin gelmesiyle oluşur. Bu yapı karşılıklı ya da birlikte yapılma anlamı taşır.
Dolayısıyla işteş fiilleri incelerken ek kadar anlam da önemlidir. Eylemin birden fazla kişi tarafından birlikte ya da karşılıklı yapılıp yapılmadığına dikkat edilmelidir.
6. Ettirgen Fiil
Geçişli fiile “-t, -r, -dır” eklerinden birinin gelmesiyle oluşur. Geçişlilik derecesi artırılmış fiillerdir. Ettirgen fiilde işi başkasına yaptırma anlamı vardır.
örnekler:
- Gelin arabasını süsletti.
- Yatmadan ona sütünü içirdi.
Bu cümlelerde özne işi doğrudan yapmaktan çok, başkasına yaptırma anlamı taşır. KPSS’de ettirgen yapıyı belirlerken bu anlam özellikle sorgulanabilir.
7. Oldurgan Fiil
Geçişsiz fiile “-t, -r, -dır” eklerinden birinin gelmesiyle oluşur. Bu yapıda da bir çatı değişimi vardır; ancak ettirgen fiilden farklı olarak işi başkasına yaptırma anlamı bulunmaz.
Ettirgen fiil ve oldurgan fiil arasındaki fark çoğu zaman anlamdan çıkarılır. Bu yüzden yalnızca ek benzerliğine bakmak yeterli değildir.
KPSS İçin Kritik Noktalar
KPSS’de bu konuda soru çözerken şu noktalar özellikle önemlidir:
Nesneyi Bulma Yöntemi
Eğer cümlede nesne açıkça yer almıyorsa yükleme “Neyi?” ve “Kimi?” sorularını sorun. “Onu” cevabını verebiliyorsanız fiil geçişlidir. Veremiyorsanız geçişsiz olma ihtimali öne çıkar.
Edilgen - Dönüşlü Ayrımı
Bu ikisi en çok karıştırılan yapılardandır. Çünkü ikisinde de “-l” ve “-n” ekleri bulunur. Ayırmak için şu ölçüt kullanılmalıdır:
- Gerçek özne varsa ve işten kendisi etkileniyorsa dönüşlü
- İşi yapan başkasıysa ve cümlede sözde özne varsa edilgen
Ettirgen - Oldurgan Ayrımı
Sorularda en çok zorlanılan alanlardan biri de budur. Her iki yapıda da “-t, -r, -dır” ekleri görülebilir. Fakat:
- İşi başkasına yaptırma anlamı varsa ettirgen
- Böyle bir yaptırma anlamı yoksa oldurgan
Sık Karıştırılan Bilgiler
Edilgen ve Dönüşlü Fiil Aynı Şey Değildir
İkisinde de “-l” ve “-n” ekleri bulunduğu için aynı sanılabilir. Oysa fark öznenin niteliğindedir. Dönüşlü fiilde gerçek özne vardır. Edilgende ise sözde özne bulunur.
Geçişli Fiilde Nesnenin Cümlede Yazılması Şart Değildir
Bazı öğrenciler nesne görünmüyorsa fiili hemen geçişsiz sayar. Bu yanlıştır. Fiilin nesne alabilmesi yeterlidir. Bu nedenle “Neyi?, Kimi?” soruları ve “onu” cevabı yöntemi kullanılmalıdır.
Ettirgen ve Oldurgan Fiilde Sadece Eke Bakılmaz
Aynı ekler görüldüğünde iki yapı karıştırılabilir. Burada belirleyici olan anlamdır. Özellikle işi başkasına yaptırma durumu varsa ettirgen yapı düşünülmelidir.
Mini Özet
Nesne - yüklem ilişkisine göre fiillerde temel ayrım, fiilin nesne alıp almamasına ve yüklemin anlamına dayanır. Geçişli fiil nesne alabilir, geçişsiz fiil nesne alamaz. Edilgen fiilde işi yapan belirsizdir ve sözde özne vardır. Dönüşlü fiilde gerçek özne, yaptığı işten yine kendisi etkilenir. İşteş fiil birlikte ya da karşılıklı yapılma anlamı taşır. Ettirgen fiilde işi başkasına yaptırma, oldurgan fiilde ise geçişsiz fiilin geçişlilik derecesinin değişmesi söz konusudur. KPSS’de bu konuda doğru sonuca ulaşmak için ekleri ve anlam ilişkisini birlikte değerlendirmek gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Geçişli fiili nasıl anlarım?
Yükleme “Neyi?” veya “Kimi?” soruları sorulur. “Onu” cevabı verilebiliyorsa fiil geçişlidir.
Edilgen fiil ile dönüşlü fiil neden karışır?
Çünkü ikisinde de “-l” ve “-n” ekleri bulunur. Fakat dönüşlü fiilde gerçek özne vardır, edilgen fiilde ise sözde özne bulunur.
İşteş fiilin temel özelliği nedir?
Eyleme “-ış, -iş, -uş, -üş” eklerinden biri gelir ve karşılıklı ya da birlikte yapılma anlamı oluşur.
Ettirgen fiil ile oldurgan fiil nasıl ayırt edilir?
İşi başkasına yaptırma anlamı varsa ettirgen fiildir. Böyle bir anlam yoksa oldurgan fiil olarak değerlendirilir.
