Kısa Giriş
KPSS Türkçe bölümünde noktalama işaretleri, özellikle de işaretin görevini ayırt etmeye dayalı sorularla karşınıza çıkabilir. Bu alt konuda ünlem işareti ve kısa çizginin hangi durumlarda kullanıldığını, hangi noktalarda karıştırıldığını ve sorularda nasıl düşünmeniz gerektiğini birlikte inceleyelim.
Konu Anlatımı
1. Ünlem İşareti (!)
Ünlem işareti, temel olarak güçlü duygu bildiren söz ve cümlelerin sonunda kullanılır. Sevinç, acı, korku gibi duygular bu işaretle verilebilir.
Örnek:
- Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!
Bu işaret bazen cümlenin sonunda yer alır. Özellikle duygunun vurgulandığı yapılarda bu kullanım öne çıkar.
Örnek:
- Eyvah, çocuk düştü!
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Cümlede ünlem anlamı taşıyan bir seslenme ya da duygu sözcüğü varsa, uygun yerde virgül ve cümle sonunda ünlem işareti kullanılabilir.
Ünlem işaretinin bir başka görevi de alay veya küçümseme anlamı vermektir. Bu durumda ilgili sözcüğün hemen ardından kullanılır.
Örnek:
- Çok zeki (!) biri, her şeyi geç anlıyor.
Bu kullanımda gerçekten övme yoktur; tersine, alaylı bir anlam kurulmuştur. KPSS’de bu tür örneklerde işaretin anlamı değiştiren görevine dikkat etmek gerekir.
2. Kısa Çizgi (-)
Kısa çizginin birkaç temel kullanım alanı vardır.
a) Satıra sığmayan sözcükleri bölmede kullanılır.
Bir sözcük satır sonunda bitmiyorsa, uygun yerden kısa çizgi ile bölünebilir.
Bu kullanımda amaç sözcüğü yazım düzeni içinde bir alt satıra geçirmektir.
b) Ara sözleri belirtmek için kullanılır.
Cümle içinde araya giren açıklayıcı sözler kısa çizgiyle gösterilebilir.
Örnek:
- Refik Halid Karay - mizah yazarı - okurken düşündürür.
Burada “mizah yazarı” sözü ara söz görevindedir. Kısa çizgiler, bu ara bölümü esas cümleden ayırır.
c) Sözcükleri hecelerine ayırırken kullanılır.
Bir sözcüğün heceleri gösterilmek istenirse araya kısa çizgi konur.
Bu kullanım, özellikle sözcük yapısına dikkat çeken sorularda önem kazanır.
Bunun yanında önemli bir ayrıntı daha vardır: Cümle içindeki yinelenen sayıların arasına kısa çizgi konmaz. KPSS’de bu tür ayrıntılar doğrudan kural bilgisi olarak sorulabilir.
KPSS İçin Kritik Noktalar
KPSS’de bu konu genellikle doğrudan tanım sormaktan çok, örnek cümle üzerinden işaretin görevini ölçer.
- Ünlem işareti yalnızca duygu bildirmez; alay ve küçümseme anlamı da katabilir.
- “Çok zeki (!) biri” örneğinde işaret, sözcüğün gerçek anlamda kullanılmadığını gösterir.
- Kısa çizgi satıra sığmayan sözcükleri bölmede kullanılabilir.
- Ara sözler kısa çizgiyle ayrılabilir.
- Sözcüklerin hecelere ayrılmasında kısa çizgi kullanılır.
- Sorularda en sık ölçülen alanlardan biri işaret ile işlevin doğru eşleştirilmesidir.
- “Hangisinde yanlış kullanılmıştır?” tipinde sorularda kısa çizginin görevleri dikkatle kontrol edilmelidir.
Sık Karıştırılan Bilgiler
- Ünlem işareti yalnızca cümlenin sonunda aranmaz; bazen alay anlamı verilen sözcüğün hemen ardından da gelebilir.
- “Eyvah, çocuk düştü!” örneğinde hem virgül hem ünlem birlikte görev alır. Virgül, seslenme ya da ara duraklama etkisi kurarken; ünlem, duyguyu tamamlar.
- Kısa çizgi ile ara söz kullanımı, bazen virgülle karıştırılır. Ancak burada ara söz özellikle kısa çizgiyle vurgulanmıştır.
- Kısa çizgi, hecelere ayırmada kullanılır; her iki sözcük arasına gelişigüzel konmaz.
- Yinelenen sayıların arasına kısa çizgi getirilmemesi önemli bir ayrıntıdır.
Mini Özet
Ünlem işareti, sevinç, korku, acı gibi duyguları anlatan söz ve cümlelerin sonunda kullanılır. Ayrıca alay ve küçümseme anlamı verilmek istenen sözcüğün hemen arkasına da gelebilir. Kısa çizgi ise satıra sığmayan sözcükleri bölmede, ara sözleri belirtmede ve sözcükleri hecelerine ayırmada kullanılır. KPSS’de bu konuda en önemli nokta, işaretin adını değil görevini doğru belirlemektir.
Sık Sorulan Sorular
Ünlem işareti sadece duygu bildiren cümlelerin sonunda mı kullanılır?
Hayır. Duygu bildiren söz ve cümlelerin sonunda kullanılır; ayrıca alay ve küçümseme anlamı verilmek istenen sözcükten hemen sonra da gelebilir.
Kısa çizgi hangi durumlarda kullanılır?
Satıra sığmayan sözcükleri bölmede, ara sözleri belirtmede ve sözcükleri hecelerine ayırmada kullanılır.
KPSS’de bu konuda nasıl soru gelir?
En yaygın soru biçimleri; noktalama işaretinin görevini belirleme, doğru noktalama kullanımını seçme, işaret-işlev eşleştirme ve yanlış kullanımı bulma şeklindedir.
