Kısa Giriş
KPSS Türkçe içinde Paragrafta Anlam sorularında anlatıcı bakış açıları önemli bir başlıktır. Bu konuda temel amaç, bir paragrafın kimin ağzından ve hangi anlatım sınırı içinde verildiğini doğru belirlemektir. Sorularda özellikle anlatıcının olayın içinde olup olmaması, birinci kişi ya da üçüncü kişi anlatımı kullanılması ve kişilerin iç dünyasının bilinip bilinmemesi üzerinden değerlendirme yapılır.
Konu Anlatımı
Anlatıcı bakış açıları genel olarak üç başlıkta incelenir: ilahi bakış açısı, kahraman bakış açısı ve gözlemci bakış açısı.
1. İlahi Bakış Açısı
Bu bakış açısında anlatıcı, olayların nereye varacağını ve nasıl gelişeceğini bilir. En belirgin özelliklerinden biri, kahramanların iç konuşmalarını ve düşüncelerini de bilmesidir. Yani anlatıcı sadece dışarıdan görüneni değil, kişilerin zihninden geçenleri de aktarabilir.
Örnek olarak şu yapı dikkat çeker: Bir kişinin bir yere baktığı, birini aradığı anlatılırken onun aklına hangi kişilerin ve hangi anıların geldiği de veriliyorsa burada anlatıcı, karakterin iç dünyasına hâkimdir. Bu durumda ilahi bakış açısı söz konusudur.
2. Kahraman Bakış Açısı
Bu bakış açısında anlatıcı, kahramanlardan biridir. Olayı yaşayan kişi anlatır. Birinci kişi anlatımı vardır; yani "ben" dili kullanılır.
Örneğin bir kişinin sabah derse giderken yaşadığı bir olayı, kendi başından geçmiş gibi anlatması; "beni durdurdu", "arabaya aldım", "düşündüm" gibi ifadeler kullanması kahraman bakış açısını gösterir. Aynı şekilde "Gece ateşle uyandım. Çok terlemiştim. Yatağımdan kalkıp mutfağa gittim." gibi anlatımlarda olayın içinde bulunan kişi konuşmaktadır. Bu nedenle anlatıcı, bizzat olayı yaşayan kişidir.
3. Gözlemci Bakış Açısı
Gözlemci bakış açısında olaylar kamera tarafsızlığıyla anlatılır. Anlatıcı, olayın içinde yer almaz; gördüğünü aktarır. Bu bakış açısında üçüncü kişi anlatımı, yani "o" dili kullanılır.
Örneğin bir kadının sahilde oturması, bir köpeğin ona yaklaşması, kadının kalkıp uzaklaşması gibi durumlar anlatılıyorsa ve yalnızca gözle görülebilen hareketler veriliyorsa burada gözlemci bakış açısı vardır. Benzer biçimde "Gece ateşin başında oturuyordu. Etraftan topladığı çalı çırpıyı ateşe atıyordu." gibi cümlelerde de anlatıcı olayın içinde değildir; sadece gördüğünü anlatmaktadır.
KPSS İçin Kritik Noktalar
KPSS'de bu konuda soru çözerken önce anlatıcının olayın içinde olup olmadığına bakılmalıdır. Eğer anlatıcı yaşananları kendi ağzından aktarıyorsa kahraman bakış açısı öne çıkar. Eğer anlatıcı üçüncü kişi ağzıyla konuşuyor ama kişilerin iç dünyasını, düşüncelerini ve aklından geçenleri de biliyorsa ilahi bakış açısı vardır. Anlatıcı yalnızca dışarıdan gözlenebilenleri veriyorsa gözlemci bakış açısı söz konusudur.
Sorularda özellikle şu ayrımlar önemlidir:
- "Ben" dili kullanılması kahraman bakış açısına işaret eder.
- "O" dili kullanılması tek başına yeterli değildir; burada anlatıcının iç dünyayı bilip bilmediğine de bakılmalıdır.
- İç konuşma, düşünce ve zihinden geçenlerin verilmesi ilahi bakış açısının güçlü göstergesidir.
- Sadece davranış, hareket ve dış görünüş aktarılıyorsa gözlemci bakış açısı düşünülmelidir.
Sık Karıştırılan Bilgiler
En çok karıştırılan nokta, üçüncü kişi anlatımının her zaman gözlemci bakış açısı sanılmasıdır. Oysa üçüncü kişi anlatımı varsa önce anlatıcının kişilerin düşüncelerini bilip bilmediği kontrol edilmelidir. Eğer biliyorsa bu gözlemci değil, ilahi bakış açısıdır.
Bir başka karışıklık da anlatıcının olayı anlatmasıyla olayı görmesi arasındadır. Anlatıcı, "ben" diliyle konuşuyorsa olayı bizzat yaşamaktadır. Bu durumda gözlemci değil, kahraman bakış açısı vardır.
Mini Özet
Anlatıcı bakış açılarını ayırırken üç temel ölçü kullanılmalıdır: olayın içinde olma durumu, kullanılan kişi anlatımı ve iç dünyaya hâkimiyet. "Ben" dili varsa kahraman bakış açısı, "o" diliyle sadece görülenler aktarılıyorsa gözlemci bakış açısı, "o" diliyle birlikte düşünceler ve iç konuşmalar da veriliyorsa ilahi bakış açısı vardır. KPSS paragraf sorularında bu ayrım dikkatle yapılmalıdır.
