Kısa Giriş
Ses bilgisi sorularında küçük ünlü uyumu, çoğu zaman ünlü düşmesi ve ünlü türemesiyle birlikte değerlendirilir. KPSS’de bu başlık genellikle kuralı tanıma, örnek üzerinde ses olayını bulma ve uyuma aykırı sözcüğü seçme biçiminde karşına çıkar. Bu yüzden yalnızca tanımı değil, istisna ve sık karıştırılan örnekleri de bilmelisin.
Konu Anlatımı
Küçük ünlü uyumu, bir sözcükteki ünlülerin düzlük ve yuvarlaklık bakımından birbirini izlemesine dayanır. Bu uyumda değerlendirme yapılırken her ünlü, kendisinden önce gelen ünlüye göre incelenir. Yani yalnızca ilk heceye bakıp karar vermek yeterli değildir; heceler arası ilişki adım adım kontrol edilmelidir.
Bu uyumun iki temel işleyişi vardır. Sözcük düz ünlüyle ilerliyorsa sonraki hecelerde de buna uygun bir düzen görülür. İlk hecede yuvarlak ünlü varsa ardından gelen hecede yine buna uygun ünlüler yer alır. Sorularda senden çoğu zaman bu dizilişin korunup korunmadığını bulman istenir.
Tek heceli sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz. Çünkü karşılaştırma yapılabilecek ikinci bir hece yoktur. Bu ayrıntı özellikle seçeneklerde tek heceli örnek verilince önem kazanır.
Türkçe kökenli sözcüklerde “o” ve “ö” yalnızca ilk hecede bulunur. Bu nedenle sonraki hecelerde bu ünlülerle karşılaşırsan sözcüğün uyum bakımından sorunlu olabileceğini düşünmelisin. Ayrıca doktor, horoz, radyo gibi örnekler küçük ünlü uyumuna uymaz. Bu tür sözcükler üzerinden Türkçe olup olmama yorumu yapılırken yalnızca tek bir uyuma bakmak yeterli değildir; iki ses uyumu birlikte değerlendirilmelidir.
Küçük ünlü uyumunu bozan eklerin başında “-yor” gelir. Fiile gelen bu ek, sözcüğün genel uyum düzenini bozabilir. Bu yüzden soru çözerken “uyuma aykırılık var” diye hemen kökte sorun arama; bazen bozulma ekten kaynaklanır.
Ünlülerle ilgili ses olayları içinde en sık sorulan başlıklardan biri ünlü düşmesidir. Bazı sözcükler ünlüyle başlayan çekim eki aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Akıl → aklı, burun → burnu, ömür → ömrü, omuz → omzu, beniz → benzi, nesil → nesli, karın → karnı biçimleri bu durumu gösterir. Burada önemli olan, düşmenin özellikle ikinci hecedeki dar ünlü üzerinde gerçekleşmesidir.
Ünlü düşmesine elverişli sözcüklerle kurulan ikilemelerde ise bu olay gerçekleşmez. Yani ikileme içinde düşme yaparsan yazım yanlışı oluşur. Sınavda bunu özellikle yanlış kullanım üzerinden sorabilirler.
Bazı sözcüklerde yapım eki alındığında da ünlü düşmesi görülür. Öğren-ici birleşiminden öğrenci biçiminin ortaya çıkması bu başlıkta değerlendirilir. Aynı şekilde yardımcı eylemle kurulan kimi birleşik yapılarda da ünlü düşmesi görülebilir.
Birleşik yer adlarında da bu ses olayı karşına çıkabilir. Bakırköy, Beşiktaş ve Ceylanpınar örnekleri bu açıdan dikkat edilmesi gereken yapılardır.
Ünlü düşmesiyle ilgili tartışmalı kabul edilen örnekler de vardır. Sessizdi ve gösteriymiş biçimleri için ünlü düşmesi değerlendirmesi yapılmıştır; ancak bu başlık geçmişte sınavda tartışmaya yol açmıştır. Bu nedenle KPSS’de böyle örnekleri görürsen soru kökünü dikkatle okumalı, hangi kabulün esas alındığını iyi belirlemelisin.
Bir başka ünlü olayı da ünlü türemesidir. “-cık / -cik” eki, bir, az, dar, genç gibi tek heceli bazı sözcüklere geldiğinde araya ünlü girebilir. Azıcık ve daracık bu kullanımın tipik örnekleridir.
Ancak her benzer görünüm ünlü türemesi değildir. Öpücük ve gülücük sözcüklerinde görülen yapı, doğrudan ünlü türemesi sayılmaz. Bu kelimelerde farklı bir oluşum mantığı bulunduğu için sınavda bunları türeme örneği gibi işaretlemek yanlış olur.
Pekiştirmeli sözcüklerde de ünlü türemesi görülebilir. Özellikle p, r, s, m sesleriyle kurulan pekiştirmelerde bu durumla karşılaşabilirsin. Fakat burada da genelleme yapmamak gerekir; her pekiştirmede ünlü türemesi yoktur. Bazı örneklerde ünlüyle birlikte ünsüz türemesi de ortaya çıkabilir.
KPSS Kritik Noktaları
KPSS’de bu konu en çok ses olayını belirleme, kural ile örneği eşleştirme, ses uyumunu değerlendirme ve farklı olanı bulma biçiminde sorulur. Bu yüzden kuralı ezberlemek kadar örneği doğru okumak da önemlidir.
Özellikle şu ayrıntılara dikkat etmelisin: Küçük ünlü uyumu incelenirken her ünlü bir önceki ünlüye göre değerlendirilir. Tek heceli sözcüklerde bu uyum aranmaz. “-yor” eki uyumu bozabilir. Türkçe sözcüklerde “o” ve “ö” ilk hece dışında yer almaz. Ünlü düşmesinde ikinci hecedeki dar ünlüye odaklanmalısın. Ayrıca bazı örneklerde görülen değişimi hemen ünlü türemesi sanmamalısın.
“-yor” ekiyle ilgili önemli bir sınav mantığı daha vardır: Bu eki çıkardığında fiil kökü ünlüyle bitiyorsa daralma düşünülür; kök ünsüzle bitiyorsa daralma aranmaz. Örneğin bakıyor sözünde kök ünsüzle bittiği için daralma yoktur. Bu ayrımı, küçük ünlü uyumu ile karıştırmadan değerlendirmelisin.
Karıştırılan Bilgiler
Küçük ünlü uyumu ile büyük ünlü uyumu aynı şey değildir; bir sözcüğün Türkçe olup olmadığını anlamaya çalışırken iki uyum birlikte düşünülmelidir. Sadece küçük ünlü uyumuna bakarak kesin yargıya varılmaz.
“-yor” ekinin oluşturduğu aykırılık, sözcüğün kökünden kaynaklanmayabilir. Bu nedenle eki fark etmeden yapılan değerlendirmeler yanlış sonuca götürür.
Akıl → aklı gibi örneklerdeki değişim ünlü düşmesidir; fakat ikilemelerde aynı düşme yapılmaz. Bu ayrıntı yazım sorularında önemlidir.
Azıcık türündeki örneklerde ünlü türemesi görülürken öpücük ve gülücük sözcükleri aynı başlıkta değerlendirilmez. Görünüş benzerliği seni yanıltmasın.
Sessizdi, gösteriymiş gibi örnekler kaynaklarda ünlü düşmesiyle ilişkilendirilse de sınav geçmişinde tartışmalı kabul edilmiştir. Bu yüzden böyle örneklerde soru ifadesine bağlı hareket etmek gerekir.
Mini Özet
Küçük ünlü uyumu, hecelerdeki ünlülerin düzlük ve yuvarlaklık yönünden birbirine uygun ilerlemesidir. İnceleme yapılırken her ünlü bir önceki ünlüye göre değerlendirilir. Tek hecelilerde bu uyum aranmaz, “-yor” eki uyumu bozabilir. Türkçede “o” ve “ö” genellikle yalnızca ilk hecede yer alır. Ünlü düşmesi daha çok ikinci hecedeki dar ünlü üzerinde görülür; ünlü türemesi ise bazı eklerde ve kimi pekiştirmelerde ortaya çıkar. KPSS’de istisnaları bilmek, kuralı bilmek kadar önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
Küçük ünlü uyumu hangi mantıkla incelenir?
Her ünlü, kendinden önce gelen ünlüye göre değerlendirilir.
Tek heceli sözcüklerde küçük ünlü uyumu olur mu?
Bu tür sözcüklerde uyum aranmaz.
“-yor” eki küçük ünlü uyumunu etkiler mi?
Evet, bu ek uyum düzenini bozabilen eklerdendir.
Akıl → aklı değişimi hangi ses olayıdır?
İkinci hecedeki dar ünlünün düşmesi söz konusudur.
Öpücük ve gülücükte ünlü türemesi var mı?
Bu kelimeleri ünlü türemesi örneği gibi değerlendirmek doğru kabul edilmez.
