Büyük Harflerin Kullanımı
Kısa Giriş
Büyük harflerin kullanımı, KPSS Türkçe bölümünde sık yoklanan yazım kuralları konularından biridir. Sorularda genellikle bir kural doğrudan verilmez; bunun yerine doğru ve yanlış kullanım örnekleri karşılaştırılır. Bu yüzden hangi sözlerin özel ad değeri taşıdığını iyi ayırt etmen gerekir.
Konu Anlatımı
Büyük harf kullanımı denildiğinde ilk olarak kişi adları ve soyadları akla gelir. Bir insanın adı ve soyadı yazılırken her iki bölüm de büyük harfle başlatılır. Bu alan, sınavda en temel kural olarak karşına çıkar.
Kişi adlarının yanında kullanılan unvan, lakap ve meslek bildiren sözler de özel adla birlikte yer aldığında büyük harfle yazılır. Özellikle kişi adının önünde ya da arkasında bulunan bu tür ifadelerde hata yapılabilir. Örneğin cumhurbaşkanı, profesör doktor gibi sözler kişi adıyla birlikte kullanıldığında büyük harfle başlar.
Mektuplarda ve resmî yazışmalarda hitap sözleri de büyük harfle başlatılır. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, hitap görevi taşıyan sözün yazı düzeni içinde özel bir kullanım kazanmasıdır.
Cümle içinde, daha önce sözü edilen özel adın yerine geçen makam ve unvan bildiren kelimeler de büyük harfle kullanılabilir. Yani kelime tek başına yazılsa bile belirli bir kişiyi karşılıyorsa büyük harf alır. Bu ayrım KPSS’de sıkça ölçülür.
Millet adları her zaman büyük harfle başlar. Bu kural kısa görünse de seçeneklerde en çok karıştırılan alanlardan biridir.
Din ve mezhep adlarında da büyük harf kullanılır. Müslümanlık ve Hristiyanlık gibi inanç adları bu gruba girer. Aynı şekilde din ve mitolojiyle ilgili özel adlar da büyük harfle yazılır. Allah, Tanrı, Azrail, Zeus gibi adlarda bu durum açık biçimde görülür.
Ancak burada anlam farkına dikkat etmelisin. Bir söz gerçek anlamda özel ad değil de benzetme ya da tür adı görevindeyse büyük harf kullanılmaz. Örneğin ilah sözü bir kişiyi abartılı biçimde nitelemek için kullanıldığında küçük harfle yazılır. Benzer şekilde tanrılar sözü belirli bir özel adı değil, tür bildiren genel bir anlam taşıyorsa küçük harfle yer alır.
Ay, Dünya ve Güneş sözcükleri de kullanım amacına göre değerlendirilir. Eğer bunlar gök cismi veya coğrafi terim değeriyle kullanılıyorsa büyük harf alır. Fakat günlük dilde genel anlamda kullanılmışsa küçük harfle yazılır. Sorularda en çok bu anlam ayrımı üzerinden işlem yapılır.
Yer adları da büyük harfle başlar. İl, ilçe ve köy adları bu kurala dahildir. Bunun yanında cadde, sokak ve mahalle adları da adın parçası olduğunda büyük harfle yazılır.
Doğu ve batı sözleri her zaman aynı şekilde değerlendirilmez. Eğer yön bildirmekten çok düşünce, anlayış veya politika anlamı taşıyorsa ilk harfleri büyük yazılır. Özellikle kültürel ve düşünsel alanlarda geçen kullanımlarda bu ayrımı fark etmelisin.
Yer adlarında, ilk addan sonra gelen deniz, dağ, ova gibi tür bildiren ikinci kelimeler de özel adın parçası olduğunda büyük harfle başlar. Bu yapıdaki adlarda ikinci kelimeyi küçük yazmak yaygın bir hatadır.
Yer, millet ve kişi adlarıyla kurulan birleşik kelimelerde özel ad olan bölüm büyük harfini korur. Burada birleşik yapıya aldanmadan özel adın niteliğini düşünmek gerekir.
Yön adları bir yer adından önce gelirse büyük harfle, yer adından sonra kullanılırsa küçük harfle yazılır. Bu kural özellikle seçeneklerde karşılaştırmalı biçimde sorulur; yer adıyla yön sözünün sırası mutlaka kontrol edilmelidir.
KPSS Kritik Noktaları
KPSS’de büyük harf soruları çoğunlukla “hangisinde yazım yanlışı vardır” biçiminde gelir. Bu nedenle tek tek kuralları ezberlemek kadar, kelimenin cümlede hangi görevde kullanıldığını görmek de önemlidir.
Özellikle şu alanlar öne çıkar: kişi adıyla kullanılan unvanlar, özel adın yerine geçen makam adları, millet ve din adları, Ay-Dünya-Güneş sözcüklerinin anlamına göre yazımı, yön adlarının yer adına göre konumu.
Karıştırılan Bilgiler
Unvan bildiren sözler her durumda büyük harfle başlamaz. Bunlar belirli bir kişiyle birlikte ya da onun yerine kullanıldığında büyük harf alır.
Tanrı, ilah, tanrılar gibi sözlerde anlam farkı çok önemlidir. Özel ad durumundaysa büyük harf kullanılır; genel anlamdaysa küçük harf tercih edilir.
Ay, Dünya ve Güneş her cümlede büyük yazılmaz. Coğrafi veya gök bilimiyle ilgili kullanım varsa büyük harf gerekir; genel kullanımda küçük harf kullanılır.
Doğu ve batı sözleri yalnızca yön bildirdiğinde değil, düşünce ve politika anlamında da kullanılabilir. Bu ikinci durumda büyük harf gerekir.
Yön adları yer adından önceyse büyük, sonra ise küçüktür. Sınavda bu ayrım çok sık yoklanır.
Mini Özet
Büyük harf kullanımında temel ölçüt, sözün özel ad değeri taşıyıp taşımadığıdır. Kişi adları, soyadları, millet adları, din ve mezhep adları, yer adları büyük harfle başlar. Unvanlar ve makam adları belirli bir kişiyle bağlantılıysa büyük yazılır. Ay, Dünya, Güneş, doğu, batı ve yön adlarında ise anlam ve kullanım yeri belirleyicidir.
